Historia Wokół Nas, miesięcznik Co i jak (nr 37) 5/2001
W XVI w., kiedy
Mazowsze dostało się pod panowanie królów polskich, istniała już wieś o nazwie
Wola lub Wólka Załęska. Położona była między traktem wiodącym z Warszawy w
kierunku Warki a Wisłą. Jej lokalizację historycy łączą z dzisiejszą Wólką
Dworską. W 1576 r. stanowiła własność szlachecką; należała do Jana Zaleskiego i
jego braci.
Nie wiadomo jak długo Zalescy mieszkali w tej miejscowości i do kogo należała
przez kolejne dwa wieki. Na początku XIX w. właścicielami majątku byli
małżonkowie Teresa z Rabów i Józef Lignau (Legnau). Po śmierci Józefa wdowa
wyszła powtórnie za mąż za Ludwika Duponta. Wówczas Wólka Załęska miała dwóch
właścicieli: Teresę Dupont i jej syna z pierwszego małżeństwa Teofila Lignau.
Dobra Wólka Załęska graniczyły od północy i zachodu z Brześcami i
Baniochą, od południa i wschodu z dobrami narodowymi (państwowymi) wsią
Moczydłowem i kolonią Kąty.
Odcisk pieczęci wójta gminy Wólka Załęska z 1829r.
Na licytacji publicznej odbytej w 1812 r. majątek kupił Ignacy Zapolski,
mieszkający w Wólce Załęskiej, dotychczasowy dzierżawca. Piastował on urząd
sędziego w Sądzie Pokoju Powiatu Czerskiego w Górze (Kalwarii). Ignacy Zapolski
umarł w swoim majątku w 1829 r. Wólkę Załęską zapisał w testamencie żonie
Barbarze ze Świdzińskich. Był bowiem bezdzietny. Z treści testamentu dowiadujemy
się o pożarze w zabudowaniach majątku w 1822 r. Wdowa ĺwidzińska na mocy
kontraktu sprzedała dobra Wólkę Załęską Stanisławowi Kicińskiemu w 1834 r. Od
Stanisława odkupił je w 1847 r. Tomasz Kiciński i jeszcze w tym samym roku
sprzedał Karolowi Samuelowi Wernerowi.
Według danych z 1842 r. w Wólce Załęskiej znajdowało się 5 domów dworskich i
10 wiejskich. Jeden z budynków zamieszkiwali űydzi. Spośród 164 mieszkańców, 146
było wyznania katolickiego, a 18 to starozakonni. W majątku kwaterowało 7
żołnierzy piechoty. W połowie XIX w. hodowano w folwarku 27 koni, 136 sztuk
bydła i 80 trzody chlewnej.
Około 1862 r. powstały w obrębie dóbr Wólka Załęska (Załęzka) osada Podłęże
(Podłęcze) Wolczyńskie (Wólczyńskie) i osada karczemna Murowanka. Taka nazwa
karczmy była wówczas często spotykana na terenie Królestwa Polskiego. Gospoda
stała przy szosie z Piaseczna do Góry Kalwarii.
W 1867 r. w majątku przeprowadzono uwłaszczenie chłopów na mocy ukazu
carskiego z 1864 r. Ziemię na własność otrzymali następujący mieszkańcy wsi
Wólki Załęskiej: Antoni Pietrosikowski, Maciej Borowski, Walenty Borowski,
spadkobiercy Antoniego Lacha, Andrzej Morawiński, spadkobiercy Walentego
Kuźmińskiego, Jakub Górzyński, Józef Kowalczyk, Franciszek Grzywacz, Jan Biczyk,
Andrzej Dobrzański, Andrzej Szymański, Katarzyna Witkowska, Agnieszka
Wyczasiewicz, Gertruda Chojnacka. Włościanie otrzymali też osadę szkolną i
wspólny las. Przysługiwało im prawo wypasu 28 sztuk bydła na dworskich łąkach po
drugim pokosie, na dworskim rżysku i w lesie od wsi Wólki do szosy. Niektóre z
osad miały przypisane prawo wypasu po jednym koniu na dworskim pastwisku
noszącym nazwę Grądy. Wymienione prawa serwitutowe zostały zamienione na
dodatkowy przydział ziemi w 1889 r.
W tzw. tabeli likwidacyjnej wsi Podłęże z 1867 r. wpisano pięciu włościan -
właścicieli gruntów: spadkobierców Tomasza Kowalczyka, Jana Morawińskiego,
spadkobierców Michała Pietruchy, Wincentego Lacha, Piotra Pałyskę. Osoby te
otrzymały prawo wypasu 10 sztuk bydła oraz pozyskiwania zbieraniny i wiatrołomów
w miarę potrzeby w lesie dworskim. Serwituty te zniesiono, jak w Wólce Załęskiej
w 1889 r., przydzielając w zamian dodatkowy areał ziemi.
Karol Samuel Werner (protestant, wyznania ewangelicko-augsburskiego) zmarł w
Wólce Załęskiej w 1880 r. Od jego córki Joanny Anieli Karoliny dobra kupił w tym
samym roku Zdzisław Tomicki.
Dyrekcja Szczegółowa Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Warszawie wystawiła
dobra, obciążone pożyczką, na sprzedaż przymusową w 1885 r. i ponownie w latach
1886-1887. Zapewne ten fakt przyspieszył decyzję Tomickiego o sprzedaży części
dóbr. Odłączona osada Murowanka z przyległościami otrzymała nazwę od nazwiska
pierwszego właściciela Tomice.
Dobra Tomice, dla których w 1890 r. założono osobną księgę hipoteczną,
pokryte były zaroślami. Wyjątek stanowiło kilka pastwisk, z których największe
znajdowało się w sąsiedztwie Murowanki, po lewej stronie szosy do Góry Kalwarii.
Grunty orne położone były w jednym kawałku wokół Murowanki po prawej stronie
szosy.
W dobrach Wólka Załęska stał dwór i zabudowania folwarczne, obok których
urządzono ogrody: spacerowy i owocowy. Znajdowała się tam też karczma, kuźnia i
wiatrak. Oprócz pastewnika Grądy korzystano jeszcze z trzech: pod wałem, za
wałem nad Wisłą oraz za wiatrakiem. Role nosiły nazwy: pod Kępą (lasu) i Zdroje.
Rejestr pomiarowy Wólki Załęskiej z 1889 r. wymienia też łąki: za jeziorem, przy
granicy z Brześcami, pod Kępą, łąkę z rólką młynarską i łączkę Zdroje. Karczmarz
i kowal korzystali z własnych ogrodów, a ten ostatni, podobnie jak młynarz,
także z roli.
Właściciel Zdzisław Tomicki zmarł w Wólce Załęskiej w 1894 r. Majątek
dziedziczył jego syn Jan Piotr Władysław Zdzisław Tomicki. Towarzystwo Kredytowe
Ziemskie ponownie zagroziło licytacją dóbr za długi w latach 1901-1903. Nowy
dziedzic zdecydował się sprzedać całość dóbr w 1908 r. 52 nabywcom. Reszta
nieużytków pozostała z majątku (ponad 10 morgów) miała zostać niepodzielna i
stanowić wspólną własność wszystkich, kupujących.
Podczas pierwszego Powszechnego Spisu Ludności Polski w dniu 30 września 1921
r. wieś Wólka Załęska liczyła 18 budynków zamieszkanych przez 114 katolików. W
kolonii Wólka Dworska w 35 budynkach mieszkało 235 katolików i 7 ewangelików. W
Tomicach stało 19 budynków mieszkalnych. Wieś ta liczyła 60 ewangelików i 30
katolików. We wsi Podłęże Wólczyńskie zamieszkiwali sami katolicy - 34
mieszkańców w 5 budynkach.
W okresie międzywojennym działki wydzielone z dóbr Wólka Załęska uległy
dalszym podziałom. Przykładowo taką zgodę na parcelację ponad 21 ha uzyskał w
Starostwie Powiatowym w Grójcu w 1936 r. właściciel nieruchomości uregulowanej w
księdze hipotecznej Kolonia Tomice Górne Karol Obniski, mieszkaniec Teresina w
powiecie sochaczewskim. Jego grunty położone były po obu stronach szosy do Góry
Kalwarii, w sąsiedztwie przystanku kolei wąskotorowej Domanówek.
We wsi Wólka Załęska znajdowało się wspólne pastwisko o powierzchni ponad 31
ha. W 1937 r. jego posiadacze wystąpili do władz o podział tego serwitutu
nadanego im jeszcze w XIX w. W maju 1938 r. uchwalona została ustawa o
uporządkowaniu wspólnot gruntowych. Jesienią 1941 r. parcelacja pastwiska nie
była jeszcze zakończona.
Właściciele dóbr Wólka Załęska piastowali funkcje wójtów gminy o tej samej
nazwie. Od 1867 r. opisywana miejscowość znalazła się w granicach gminy Kąty, od
1955 r. w gromadzie Kąty. Część wsi Tomice nosi nazwę Domanówek, a część wsi
Wólka Załęska Konstantynówka. W dniu 1 stycznia 1973 r. utworzono gminę Góra
Kalwaria, w skład której weszły m.in. obszary sołectw Podłęcze, Tomice, Wólka
Dworska i Wólka Załęska. Opisane miejscowości należą do parafii Góra Kalwaria.
Ewa i Włodzimierz Bagieńscy
Ewa Bagieńska jest magistrem historii. Pracuje w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Włodzimierz Bagieński jest doktorem historii. W latach 1984-2003 pracował jako kierownik Archiwum m. st. Warszawy Oddział w Górze Kalwarii.
