Historia Wokół Nas, miesięcznik Co i jak (nr 66) 5/2004
W Czersku w XVIII i XIX w., obok przedstawicieli stanu mieszczańskiego m.in.
rodzin Szynkiewiczów (Szymkiewiczów), Zębowskich (Zembowskich), Zwolińskich,
Ostrowskich, Grotowiczów, Zawadzkich, Węgiełków, Paczesnych, Woydatów i innych,
mieszkała też w mniejszości szlachta. W aktach nazwiska mieszczan poprzedza
tytulatura famatus - sławetny lub rzadziej honestus - uczciwy, a szlachty
nobilis - szlachetny. Dwie części miasta należały do bogatej szlachty:
Łochowszczyzna i Karczewszczyzna.
Nazwa Łochowszczyzna pochodzi od nazwiska Łochowski. W 1789 r. Józef - burgrabia
czerski i Bogumiła Łochowscy ochrzcili syna Jana Andrzeja. W aktach metrykalnych
z lat 80. i 90. XVIII w. wymieniony jest Antoni Łochowski, mieszkaniec Czerska,
podwojewodzi (vicepalatinus) czerski (zmarł w 1795 r. w wieku 60 lat).
Podwojewodzi nie był zastępcą wojewody, lecz jego urzędnikiem. Pilnował z
ramienia wojewody rzetelności wag i miar, ustalał ceny, ogłaszane następnie w
tzw. taksach podwojewodzińskich, sprawował sądownictwo nad Żydami oraz
chrześcijanami zamieszkującymi w miastach jurydyki zamkowe. Akta stanu cywilnego
z okresu Księstwa Warszawskiego, z lat 1808-1810, wymieniają m.in. Józefa
Łochowskiego dziedzica części Czerska lub possesora, podwojewodzica miasta
Czerska. Wiadomo, że w 1824 r. pełnił funkcję burmistrza. W latach 50. XIX w.
dziedzicem osady (lub majętności) Łochowszczyzna zwanej w granicach Czerska
położonej był, zamieszkały w Warszawie, Michał Mazurkiewicz - lekarz
wojskowo-szpitalny w randze generała, radca stanu, kawaler wielu orderów.
Najstarsza wzmianka o Karczewszczyźnie zapisana jest w akcie chrztu z 1741 r.
Katarzyny, córki chłopa (laboriosus - pracowity) Jakuba Reczki i Barbary de [z]
Karczewizna. W innym akcie chrztu, z 1751 r. wymieniona jest jako matka
chrzestna sławetna, a więc mieszczka Zofia Nowacka szynkarka (tabernatria) de
Karczewszczyzna. Tylko w nagłówku aktu zgonu Wawrzyńca Piroga w służbie
szlachetnego Adama Trzaski pojawiła się nazwa Karczewczizna, jako części
Czerska. Inne części miasta, występujące często w aktach metrykalnych, to
Wójtostwo i Poświętne, które należało do miejscowego kościoła. W obrębie każdej
z części Czerska znajdowały się karczmy, także w tej należącej do probostwa.
Dla części szlacheckiej Karczewszczyzna zwanej w obwodzie miasta Czerska
położonej w 1820 r. założono akta hipoteczne. Dla tej nieruchomości przyjęto
wówczas nazwę Dobra Karczewszczyzna.
W 1 połowie XVIII w. Karczewszczyzna należała do Ossolińskich. Wdowa (w aktach
nie zapisano imienia) z Siennickich Ossolińska sprzedała majątek rodzinie
Trzaska w 1758 r.
W 1806 r. nabywcą Karczewszczyzny, która znajdowała się wówczas w rękach Piotra
i Józefy Trzaska, został generał major wojsk pruskich Krzysztof Wilhelm
Chlebowski (za jego czasów Karczewszczyznę nazywano Chlebowszczyzną). W
poprzednim roku Chlebowski spisał testament, czyniąc swoją jedyną sukcesorką
żonę Joannę Eleonorę z Teperów. Testament zawiera m.in. zapis, że
Karczewszczyzna w czasie ostatnich wojen [była] mocno zniszczona.
W aktach stanu cywilnego z 1809 i 1810 r. wymieniony jest urodzony Franciszek
Rogowski dzierżawca (posesor) części wielmożnego generała Chlebowskiego.
Wdowa Chlebowska w 1816 r. zdecydowała o sprzedaży majątku. Mieszkała wówczas w
dobrach Regnów w powiecie rawskim przy swoim zięciu Józefie Szymanowskim,
dziedzicu tychże dóbr. Kontrakt kupna i sprzedaży podpisała z Janem Bogumiłem
Gerth, konsyliarzem skarbowym, zamieszkałym w Warszawie, w Czersku w 1816 r., w
kancelarii Jana Pomian Ostromęckiego aktowego publicznego notariusza powiatu
czerskiego. Chlebowska sprzedała części swe dziedziczne w mieście Czersku
leżące tak z mieyskich iako i szlacheckich gruntów złożone.
W następnym roku Jan Bogumił Gerth, zatrudniony w Ministerstwie Skarbu Królestwa
Polskiego, sprzedał wraz z żoną Eleonorą z Akkermanów szlachecką część
Karczewszczyzna zwaną pod miastem Czerskiem w województwie mazowieckim
pułkownikowi Wojsk Polskich Józefowi Pągowskiemu i jego małżonce Barbarze z
Chrzczonowskich.
Przedmiotem sprzedaży stała się nie tylko szlachecka Karczewszczyzna, lecz także
nieruchomości miejskie. Gerth w 1805 r. nabył od Piotra Wolańskiego, obywatela
miasta Czerska, posesję w rynku tegoż miasta pod numerem 43 wraz z gruntami. W
1806 r. dokupił sąsiednią posesję w rynku pod numerem 44 wraz z gruntami od
Józefa Bieńkowskiego.
Na terenie Karczewszczyzny znajdowała się karczma. W 1811 r. karczmarzem był
Stanisław Sanowski, w 1812 r. Icek Jakubowicz, a w latach 1822-1824 karczmę
dzierżawił arendarz Izrael Nazban.
Pułkownik Pągowski zmarł w 1837 r. Pozostawił 5 dzieci: Annę, Józefę, Martynę,
Emilię i Walerego. Józef Pągowski były pułkownik Wojsk Polskich Krzyża Woyskowego kawaler przed śmiercią mieszkał w Górze i był pisarzem w magazynie
solnym. W 1843 r. umarła Barbara Pągowska, współdziedziczka Karczewszczyzny w
Czersku.
W 1845 r. tytuł własności dóbr ziemskich Karczewszczyzna z przyległościami
ustalony został na imię Walerego, Martyny zamężnej Górskiej, Emilii, Józefy i
Anny Pągowskich. Rodzeństwo posiadało także prawem wieczystej dzierżawy folwark
Weteranów, stosownie do kontraktu z Rządem Królestwa Polskiego, zawartego w 1841
r. Ponadto w 1845 r., również na zasadzie wieczystej dzierżawy, Pągowscy objęli
w posiadanie Probostwo Czersk pod miastem Czerskiem położone, lecz względem tej
realności jeszcze kontrakt z Rządem nie został spisany.
Jeszcze w tym samym roku Walery, reprezentując siebie i siostry, dobra
Karczewszczyzna z posiadłościami i gruntami w mieście pod numerami 43 i 44, a
także prawo wieczystej dzierżawy folwarku Weteranów i folwarku Probostwo Czersk
sprzedał wdowie Teresie Jadwidze z książąt Druckich Lubeckich, hrabinie del
Campo Scypion (Scipio). Hrabina zmarła w 1847 r. w Petersburgu, w wieku 73 lat.
Pozostawiła jedyną córkę Marię Wincentę Genowefę (urodzoną w 1794 r.. w parafii
Szczuczyn, córką Józefa Scypion starosty lidzkiego). Ciało zmarłej, dla
pogrzebania w dobrach familijnych, przewieziono do kościoła Piaski w parafii
Olszew, w guberni mińskiej.
Nie wiemy jak długo posiadała majątek Maria z hrabiów del Campo Scypion, wdowa
po księciu Ksawerym Druckim Lubeckim, zamieszkała w Warszawie; z pewnością
jeszcze w 1857 r.
W 1866 r. dobra należały do Grzegorza Baranieckiego, urzędnika ówczesnego
ministerstwa - Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych (wówczas hrabina
mieszkała w dobrach Ćmielów w okręgu opatowskim).
Baraniecki uznany został za politycznego przestępcę i zesłany na Syberię. W
maju 1866 r. podpisał i złożył w Sądzie Okręgowym Aczyńskim w guberni
jenisejskiej plenipotencję na rzecz żony Marii z Pełczyńskich. Napisał w niej
m.in. Ukochana żono Mario córko Michała [...] należy do mnie majątek ziemski,
zapisany do miejscowych ksiąg hypotecznych pod nazwą Karczewszczyzny, z
należącemi do niego z prawem wieczystego posiadania majątkami, znanemi pod
nazwami Probostwo Czersk i Weteranów....
Od 1868 r. Karczewszczyzna należała do sukcesorów Grzegorza Baranieckiego, jego
dzieci: Feliksa Nikodema, Walerii, Julii Karoliny Elżbiety, Marianny Aleksandry
i Eweliny Anny.
W 1869 r. czterech mieszkańców Czerska zostało uwłaszczonych na działce gruntu w
dobrach Karczewszczyzna, wchodzącej w skład miejskiego terytorium miasta
Czerska. Byli to: Antoni Pruszewski, Stefan Krasnopolski, Franciszek Jóźwiak i
Julian Krasnopolski.
Część Karczewszczyzny oddzielono w 1887 r. i założono osobną księgę hipoteczną
pod nazwą Dobra Karczewszczyzna litera A. Nieruchomość ta należała do Edmunda Łaszcza, zamieszkałego w dobrach Gościeńczyce. Łaszcz wydzierżawił dobra na 3
lata mieszkańcowi osady Góra Kalwaria Walentemu Brzeszczyńskiemu. Zadłużony w
Towarzystwie Kredytowym Ziemskim majątek, należący do Edmunda i Ludwiki
Łaszczów, w 1890 r. wystawiono na licytację. Na publicznej licytacji dobra
nabyli małżonkowie Maksymilian i Ewelina Perkowscy oraz Julia Baraniecka.
Dzierżawca folwarku skarbowego Probostwo Czersk Feliks Baraniecki wykupił go od
Skarbu Państwa na pełną własność w 1891 r. Pozwolono mu też na częściową
sprzedaż gruntów, wchodzących w skład folwarku Weteranów.
W 1892 r. dobra Karczewszczyzna litera A zostały ponownie zlicytowane. Ich nowym
właścicielem został Tadeusz Romocki.
Na najstarszym planie folwarku Karczewszczyzna z 1893 r., część tej
nieruchomości posiada nazwę miejscową Przyborowie i została kupiona przez
Kaliksta Rutkowskiego. Karczewszczyzna litera A graniczyła z gruntami
sprzedanymi Karczewszczyzną litera B. Część Karczewszczyzny litera A nosiła
nazwę Grudź.
Na podstawie zaświadczenia, wystawionego przez wójta gminy Czersk w 1896 r.,
wiadomo, że właścicielem osady Karczewszczyzna litera A o powierzchni ponad 4
morgi był ksiądz Edmund Cieślewski (nie był to ówczesny proboszcz parafii
Czersk). Osada otrzymała wówczas nową nazwę Brzozówka.
W 1871 r. w Czersku znajdowały się 4 dwory właścicieli ziemskich oraz 41 innych
domów mieszkalnych. Takie dane podał Edward Chłopicki w relacji pt. Wiosenna
wycieczka w Czerskie, opublikowanej na łamach jednego z czasopism warszawskich.
Podczas Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności Polski w 1921 r. kolonia
Karczewszczyzna liczyła 5 budynków mieszkalnych, w których mieszkało 30
katolików, a kolonia Łochowszczyzna 2 budynki i 12 katolików.
W 1924 r. 24 gospodarzy osady-wsi Czersk zgłosiło w Powiatowym Urzędzie Ziemskim
w Grójcu wniosek o wdrożenie postępowania scaleniowego gruntów. Obszar
scaleniowy objął grunty zapisane w: tabeli nadawczej osady Czersk o powierzchni
około 1003 morgów, w tabeli likwidacyjnej miasta Czerska o pow. ok. 1 morgi 5
prętów, w tabeli likwidacyjnej wsi Karczewszczyzna (3 mg 235 pr), w tabeli
nadawczej wsi Czersk-Probostwo-Weteranów (65 mg 276 pr), w księdze hipotecznej
Dobra Wójtostwo-Lechowe(46 mg 66 pr), w księdze hipotecznej Nieruchomość
ziemska Łochowszczyzna (95 mg 284 pr), w księdze Łochowszczyzna litera A (39
mg 24 pr), w księdze Kolonia Feliksówka (ok. 1,5 mg) i w księdze Dobra Karczewszczyzna o powierzchni 167 ha. W wyniku scalenia nazwy dawnych
posiadłości szlacheckich Łochowszczyzna i Karczewszczyzna straciły znaczenie
prawno-administracyjne, przestały być stosowane i uległy zapomnieniu. Dotyczy to
także Wójtostwa.
Do dziś mieszkają w Czersku przedstawiciele szlacheckiej rodziny Błeszyńskich.
Jej pierwszym przedstawicielem w tym mieście był urodzony Stefan Błeszyński,
żołnierz (miles), występujący jako świadek w 1755 r. podczas chrztu, urodzonej w
Czersku Zofii, córki krawca Antoniego Fiałkowskiego i Jadwigi Niziołkówny. W
następnym roku ochrzcił w kościele czerskim własną córkę Apolonię. Jego żoną
była Klara (w akcie nie podano nazwiska rodowego). Przed nazwiskiem występuje
tytulatura określająca przynależność klasową nobilis = szlachetny. Rodzicami
chrzestnymi dziecka byli wielmożny (magnificus - najczęściej tytuł określający
urzędnika grodzkiego lub ziemskiego) wiceregent Konstanty Zaborowski i
szlachetna Magdalena Moszczyńska z Czerska. W 1759 r. urodził się im syn Fabian,
który zmarł w 1761 r.
W Czersku mieszkał Marcin Błeszyński, urodzony ok. 1753 r. (chyba poza
Czerskiem), najpewniej syn Stefana (zmarł w 1832 r. w wieku 79 lat). W 1792 r.
piastował urząd burmistrza Czerska, a w latach 1801 i 1802 r. rajcy. Ożenił się
z Katarzyną Świarcińską. Mieli liczne potomstwo. Niektóre dzieci zmarły. Były to
w kolejności: Salomea (urodz. 1783 zm. 1784), Wiktoria Ewa (urodz. 1784), martwe
dziecko (1785), Julia Antonina (urodz. 1786 zm. 1856), żona Jana Grotowicza,
Wincenty (urodz. 1788 zm. 1789), Petronela (urodz. 1790 zm. 1827), żona Tomasza
Szynkiewicza, Agnieszka (urodz. i zm. 1792), Franciszka Józefa (urodz. 1793 zm.
1832), żona Marcina Kalkowskiego, Zofia (urodz. 1794 zm. 1808), Joanna (urodz.
1795 zm. 1802), Julian (urodz. 1798 zm. 1846), Agnieszka (urodz. 1800 zm. 1801)
i Jan (urodz. i zm. 1802).
Syn Marcina i Katarzyny, jedyny, który przeżył wszystkich swoich braci - Julian,
długoletni ławnik, ożenił się z Marianną z Trzcińskich. Swoim dzieciom nadali
wyszukane imiona: Julian Jan (urodz. i zm. 1826), Konstanty Julian Aleksander (urodz.
1828 zm. 1831), Dionizy Urban Filip (urodz. 1829 zm. 1892), Narcyza Józefa (urodz.
1831), Marcela Nimfa (urodz. 1832 zm. 1851), Anastazy (urodz. 1833), Teofil
Marceli (urodz. 1837 zm. 1838), Tytus Telesfor Kacper (urodz. 1839 zm. 1848),
Walenty Faustyn (urodz. 1841), żonaty z Józefą Obuchowicz, Łucja Anastazja (urodz.
1843 zm. 1860) i Feliks Dydak (urodz. 1845).
Syn Juliana i Marianny - Dionizy ożenił się z Magdaleną Lech. Mieli - jak ich
przodkowie - wiele dzieci: Józefę (urodz. 1852 zm. 1878), Hieronima (urodz. 1854
zm. 1857), Tomasza (urodz. i zm. 1856), Konstantego (urodz. 1857 zm. 1872),
Eleonorę Franciszkę (urodz. 1859), która wyszła za mąż za Jana Szczepańskiego,
Jana Filipa (urodz. 1861), żonatego z Julią Szyniarską, Mariannę (urodz. 1863),
Marcina Szymona (urodz. 1864 zm. 1884), Juliana Walentego (urodz. 1867),
żonatego z Marianną Lech.
Jan Filip miał z Julią Szyniarską dzieci: w 1886 r. Edmunda, w 1888 Annę, w 1890
Mariannę, w 1893 Zofię, w 1895 Dionizego, w 1897 Stanisława i w 1900 Helenę.
Julian Walenty z Marianną Lech doczekali się następującego potomstwa: Dionizego
(urodz. 1894 zm. 1895), Zdzisława Marcina w 1895, Mariannę w 1897 i Adelę w 1900
r. Zarówno Jan, jak i Julian swoim synom nadali imię dziadka - Dionizy.
Podstawę tej kwerendy genealogicznej stanowiły księgi metrykalne parafii Czersk,
zachowane od 1680 r. i stanu cywilnego do 1900 r. Na podstawie tych akt można by
odtworzyć genealogie także innych rodzin od pokoleń związanych z Czerskiem.
Ewa i Włodzimierz Bagieńscy
Ewa Bagieńska jest magistrem historii. Pracuje w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Włodzimierz Bagieński jest doktorem historii. W latach 1984-2003 pracował jako kierownik Archiwum m. st. Warszawy Oddział w Górze Kalwarii.
